Si të shohim një ylber? Sa kohë mund të zgjasë? Pse flamurët e ylberit shpalosen në Paradat Gey? Fjala ylber vjen nga latinishtja arcus pluvius, që do të thotë “hark me shi”. Kjo tregon se edhe paraardhësit tanë e kishin kuptuar origjinën e tij fizike, nuk mund të ketë një ylber pa shi. Por si formohen ylberët? Sa ngjyra kanë ata me të vërtetë? Çfarë simbolizojnë në kultura të ndryshme? Dhe mbi të gjitha, për sa kohë mund të mbetet një ylber i bukur në qiell? Ne ju tregojmë përgjigjet për këto dhe kuriozitete të tjera.

Si formohen ylberët? Ylberët vihen re kur rrezet e diellit, domethënë të gjitha gjatësitë e dritës, të cilat së bashku shfaqen si dritë e bardhë kalojnë pikat e ujit të mbetura pezull gjatë një stuhie pranë një ujëvare, ose pikat që formojnë mjegullën. Pikat kanë efektin e shumë prizmave të vegjël optikë që thyejnë dritën e bardhë në një freski të dritave me ngjyra të ndryshme, duke filluar nga viola në të kuqe. Në veçanti, në rastin e ylberit, pjesa e dritës që hyn në çdo pikël është “devijuar” dhe për shkak të fenomenit optik të prodhuar nga densiteti i ndryshëm i ujit në krahasim me atë të ajrit përreth. Çdo përbërës i dritës refraktohet me një kënd pak më të ndryshëm nga tjetri, duke krijuar spektrin e ngjyrave.

A janë me të vërtetë vija ylberët? Në realitet jo: Jemi ne ata që i shohim ashtu. “Shpërndarja” e ngjyrës në një ylber është e vazhdueshme, nuk ka vija. Shkencëtarët mendojnë se truri ynë ndan spektrin e ylberit në grupe të ndryshme: ne njerëzit duan të “organizojnë” gjithçka, duke përfshirë edhe ngjyrat, të cilat gjithashtu dëmtojnë mënyrën se si e perceptojmë shpërndarjen e dritës së ylberit. Por mekanizmi i saktë me të cilin shohim vijat mbetet i panjohur.

Sa ngjyra shohim në një ylber? Me të vërtetë varet nga ne. Disa shkencëtarë mendojnë se edhe perceptimi mund të jetë një çështje kulturore. Filozofi i madh Aristoteli, ndër studiuesit e parë që ka përshkruar një ylber, në librin III të Meteorologjisë së tij, perceptonte vetëm tre ngjyra: të kuqe, jeshile dhe blu. Dante pa shtatë prej tyre dhe e shkroi atë në Purgator, ndërsa dijetarët e parë islamikë panë një ylber tringjyrësh: të kuq, të gjelbër dhe të verdhë.

Sa ngjyra janë? Gjatë Rilindjes u konstatua se ishin 4 ngjyra: e kuqe, blu, jeshile dhe e verdhë. Në shekullin e 17-të, mendimtarët shkuan aq larg sa të bien dakord se janë pesë: e kuqe, e verdhë, jeshile, blu dhe e purpurt. Në vitin 1637, Dekarti zbuloi se ylberët ishin shkaktuar nga drita e diellit që ishte ndarë në ngjyra të ndryshme nga shiu, duke paraprirë kështu Isak Njutonin, i cili më vonë do të lidhte ngjyrat e perceptuara të ylberit në një shkallë muzikore, duke bindur shkencëtarët evropianë se ngjyrat ishin 7. E vërteta është se nuk ekziston një numër i saktë ngjyrash në një ylber. Çdo hije bashkohet me tjetrën pa një kufi të qartë, duke lënë interpretimin tek shikuesit.

Si ta shihni ylberin? Një ylber gjithmonë është përballë diellit. Vizioni prandaj ndodh vetëm kur vëzhguesi është në mes të zonës ku janë pikat e mbetura pezull të ujit (shiu, avujt e ujit, etj) dhe pozicioni i diellit në qiell. Kjo është arsyeja përse ylberët mund të shihet vetëm në drejtim të shiut dhe jo në anën e diellit.

Ylberët e dyfishtë Ylberët e dyfishtë ndodhin kur drita shfaqet brenda pikës së ujit më shumë se një herë para se të dalë, duke formuar kështu një hark të dytë. Pjesa e qiellit në mes të një ylberi të parë dhe atij të dytë duket më e errët, sepse këtu drita që reflektohet në pikat e shiut nuk arrin shikuesin. Kjo zonë ka një emër: grupi i Aleksandrit, nga Aleksandri i Afrodizisë, i cili e përshkroi fenomenin për herë të parë në vitin 200 pas Krishtit.

Ylberët e zjarrtë Ekzistojnë disa ylberë të njohur si ylberë zjarri që nuk kanë të bëjnë me ylberët aktualë (dhe zjarrin). Këto janë harqe që ndodhin vetëm në kushte të caktuara klimatike dhe nëgjerësi gjeografike të caktuara: ato dalin paralelisht me horizontin si një brez, pa formuar një hark dhe nuk janë asgjë më shumë se një aureolë kristalesh akulli në pjesë të larta që thyejnë dritën. Flamuri i parë ylber i LGBT u hartua në vitin 1978 nga Gilbert Baker për një paradë homoseksuale në San Francisko

Pse ylberi është një simbol i LGBT dhe shfaqet në parrullat e paradave gay? Ylberi është simboli më i njohur LGBT (komuniteti i lezbikeve, homoseksualëve, biseksualëve dhe transeksualëve) në botë. Flamuri i parë LGBT ylber u hartua në vitin 1978 nga Gilbert Baker për një paradë homoseksuale në San Francisko. Dizajni origjinal kishte tetë ngjyra, secili me kuptimin e vet (i kuq, nënkuptonte jetën dhe jeshilja dashurinë për natyrën). Pastaj për arsye praktike ngjyrat u bënë 6.

Për ata që e pyesnin pse ylberin, Baker përgjigjej: “Për një kohë të gjatë u identifikuam me trekëndëshin e kuq që na kishin detyruar nazistët. Por ky simbol ishte bir i një bote të tmerrshme. Ne kishim nevojë për diçka të këndshme. Ylberi është i përsosur sepse i përshtatet me të vërtetë diversitetit tonë në aspektin etnik, gjinor, moshës dhe të tjera”.

Çfarë është një ylber në kulturat e vjetra? Në mitologjinë e Veriut ylli është ura që lidh botën e të vdekurve dhe atë të të gjallëve. Në realitet ka shumë kultura, madje të largëta, që kanë parë një lidhje midis qiellit dhe tokës: për grekët ylberi ishte Iris, (ose Iris), lajmëtari i perëndive. Në fenë antike indiane të epokës vedike, ylberi është në vend të harkut të Indrës, perëndisë së atmosferës dhe shiut.

Sa mund të zgjasë një ylber? Ylberi më i gjatë në botë (ose i parë më gjatë) ishte ai i Yangmingshan (Taipei) më 30 nëntor 2017, qëndroi i dukshmëm për 8 orë e 58 minuta, duke mundur ylberin e Sheffield në Angli, i cili më 14 Mars 1994 zgjati pak a shumë nga 9 në 15. Ylberi u monitorua nga Universiteti i Kulturës Kineze, i cili ndodhet në një mal në veri të Taipeit. /abcnews.al